Waarom zorg naar de eerste lijn verplaatsen niet lukt

Margriet Bos · 2026-01-16

Iedereen praat erover: zorg verplaatsen van het ziekenhuis naar de huisarts, van specialist naar praktijkondersteuner. Substitutie noemen we dat. Het klinkt zo logisch, toch? Goedkoper, toegankelijker, en de kwaliteit blijft gewaarborgd. Maar waarom zien we die beweging dan niet gebeuren? Promovendus Jesper Dros dook in de materie en ontdekte iets belangrijks. De bedoelingen zijn goed, maar het systeem werkt tegen. Financiële prikkels en beleidsmatige keuzes zitten in de weg. Het is alsof je tegen de stroom in probeert te zwemmen terwijl je handen gebonden zijn. ### De belofte van substitutie Stel je voor: je hoeft niet meer naar het drukke ziekenhuis voor een controle. Je gaat gewoon naar je vertrouwde huisartsenpraktijk om de hoek. Minder reistijd, minder stress, en vaak sneller geholpen. De zorg komt letterlijk dichterbij. Dat is de kern van substitutie. Tweede lijnszorg (ziekenhuizen) verschuift naar de eerste lijn (huisartsen, gezondheidscentra). Het kan echt helpen om de zorg betaalbaarder te houden voor ons allemaal. En toegankelijker, vooral voor ouderen of mensen die minder mobiel zijn. ### De onzichtbare barrières Maar hier komt de realiteit om de hoek kijken. Jesper Dros' onderzoek laat zien dat goede bedoelingen niet genoeg zijn. Het zit 'm in de details, in de financiële structuren en beleidsregels die al jaren vastliggen. Ziekenhuizen worden nu eenmaal anders betaald dan huisartsenpraktijken. En wanneer je zorg verplaatst, verplaats je ook geldstromen. Dat maakt partijen voorzichtig, soms zelfs terughoudend. Niemand wil er financieel op achteruitgaan, en dat is begrijpelijk. Daarnaast zijn er beleidsmatige prikkels die substitutie tegenwerken. Denk aan: - Vergoedingssystemen die niet meebewegen - Protocollen die nog zijn afgestemd op het oude systeem - Verschillende verantwoordelijkheden tussen eerste en tweede lijn - Angst voor kwaliteitsverlies bij verandering Het zijn geen onoverkomelijke problemen, maar wel hindernissen die tijd en aandacht vragen. ### Wat er nodig is voor verandering Als we echt willen dat zorgverplaatsing slaagt, moeten we verder kijken dan goede bedoelingen. We moeten de systeemfouten aanpakken. Dat betekent: financiële prikkels anders inrichten, zodat verplaatsen loont voor alle partijen. En beleidsmatig moeten we ruimte maken voor innovatie. Vaste patronen doorbreken is nooit makkelijk, maar wel nodig. Zoals een zorgbestuurder het ooit tegen me zei: "We moeten niet alleen de zorg verplaatsen, maar ook ons denken." ### De menselijke factor Laten we niet vergeten waar het uiteindelijk om draait: de patiënt. Voor veel mensen, zeker senioren, zou zorg dichtbij huis een zegen zijn. Minder gereis, vertrouwde gezichten, en zorg die beter aansluit bij hun dagelijks leven. Maar dan moeten we wel zorgen dat huisartsen en praktijkondersteuners voldoende toegerust zijn. Extra taken vragen om extra ondersteuning, zowel in tijd als middelen. Anders schuiven we het probleem alleen maar op. ### Vooruitkijken Het onderzoek van Jesper Dros is geen eindpunt, maar een startpunt. Het laat zien waar de knelpunten zitten, en dat is waardevol. Nu weten we beter waar we moeten beginnen met veranderen. Substitutie blijft een goed idee. Betaalbare, toegankelijke zorg dichtbij huis - dat willen we allemaal. Maar we moeten wel realistisch zijn over wat ervoor nodig is. Het gaat niet vanzelf, en het vraagt moed om bestaande structuren ter discussie te stellen. Misschien moeten we klein beginnen. Niet meteen het hele systeem omgooien, maar met proeftuinen en experimenten. Leren wat werkt, en dat dan uitbreiden. Stap voor stap, met oog voor zowel de financiën als de kwaliteit. Want uiteindelijk gaat het erom dat we zorg houden die voor iedereen werkt. Dichtbij, betaalbaar, en van goede kwaliteit. Dat doel is het waard om voor te vechten, ook als de weg erheen wat hobbelig is.