Vrijheid in de zorg: open deuren als kans

Margriet Bos · 2026-05-01

De Wet zorg en dwang (Wzd) wordt vaak gezien als een beperkende maatregel, maar dat is een misverstand. Volgens Gitta Hoeks, bestuurder van Sint Jacob, stimuleert de wet juist een leven in vrijheid. Het vraagt echter wel een organisatiebrede omslag. Haar organisatie heeft de afgelopen twee jaar gewerkt aan 24/7 open deuren op alle locaties. Dit klinkt misschien riskant, maar Hoeks stelt: 'In verpieteren schuilt een veel groter risico dan in open deuren.' Laten we dat eens van dichtbij bekijken. ### Wat is de Wet zorg en dwang precies? De Wet zorg en dwang, afgekort Wzd, is in 2020 ingevoerd om de rechten van mensen met een verstandelijke beperking of psychogeriatrische aandoening te beschermen. Het idee is simpel: onvrijwillige zorg mag alleen als het echt niet anders kan. Maar in de praktijk leidde dit tot veel discussie. Sommige instellingen werden bang om risico's te nemen en sloten alles af. Sint Jacob koos een andere weg: ze gingen juist meer openen. ### Waarom open deuren de norm worden Volgens Hoeks is de sleutel tot succes niet het beperken van vrijheid, maar het creëren van een omgeving waarin bewoners zich veilig voelen om zelf keuzes te maken. Open deuren betekenen niet dat er geen toezicht is. Het betekent wel dat medewerkers anders moeten denken. Ze moeten vertrouwen geven, zonder de veiligheid uit het oog te verliezen. Dit vraagt om training, aanpassingen in de infrastructuur en een cultuuromslag. ### De voordelen van een open deurenbeleid - **Meer beweging**: Bewoners kunnen zelf bepalen wanneer ze naar buiten gaan, wat eenzaamheid en verpietering tegengaat. - **Minder medicatie**: Doordat mensen zich vrijer voelen, is er minder behoefte aan kalmerende middelen. - **Betere relaties**: Medewerkers en bewoners bouwen een band op gebaseerd op vertrouwen, niet op controle. - **Lagere kosten**: Op de lange termijn bespaart het op personeel en medicijnen, al vraagt de start wel investering. ### Hoe ziet dat er in de praktijk uit? Bij Sint Jacob werken ze met slimme technologie, zoals sensoren die beweging registreren. Maar het belangrijkste is de menselijke factor. 'Medewerkers moeten durven loslaten,' zegt Hoeks. 'Dat is eng, maar we zien dat bewoners floreren.' Een voorbeeld: een bewoner die normaal gesproken binnen bleef, loopt nu elke dag een rondje door de tuin. Dat lijkt klein, maar het effect op zijn stemming is groot. ### De uitdagingen van deze aanpak Natuurlijk is het niet allemaal rozengeur en maneschijn. Er zijn zorgen over vallen, weglopen of incidenten. Maar Hoeks benadrukt dat het risico op verpieteren – denk aan spierzwakte, depressie en sociale isolatie – veel groter is. 'We moeten durven kiezen voor kwaliteit van leven, zelfs als dat betekent dat we af en toe een risico nemen.' Dit vereist een goede samenwerking met familie en toezichthouders. ### Wat kunnen andere organisaties leren? Voor zorginstellingen die willen overstappen op open deuren, heeft Hoeks een paar tips: - **Begin klein**: Probeer het eerst op één afdeling uit. - **Betrek medewerkers**: Zij moeten achter het idee staan, anders werkt het niet. - **Communiceer met familie**: Leg uit waarom open deuren beter zijn, en luister naar hun zorgen. - **Investeer in technologie**: Gebruik hulpmiddelen zoals alarmsystemen, maar maak ze niet leidend. ### De toekomst van vrijheid in de zorg Sint Jacob bewijst dat het kan: een omgeving waar bewoners vrij zijn om te komen en gaan, zonder dat de veiligheid in gevaar komt. Hoeks hoopt dat meer organisaties dit voorbeeld volgen. 'De Wzd is geen obstakel, het is een kans om de zorg menselijker te maken.' Het is een boodschap die we vaker moeten horen: vrijheid is niet gevaarlijk, het is essentieel. Dus, de volgende keer dat je denkt aan een persoonlijk alarm voor senioren, bedenk dan dat echte veiligheid niet komt van sloten en hekken, maar van vertrouwen en verbinding. De open deuren van Sint Jacob zijn daar een prachtig voorbeeld van.