Substitutie in de zorg: Waarom het nog steeds niet lukt

Margriet Bos · 2026-01-23

We praten er al jaren over. Substitutie, het verplaatsen van zorg van het ziekenhuis naar de huisartsenpraktijk. Het klinkt zo logisch: zorg dichterbij huis, minder wachtlijsten, lagere kosten. Toch blijft het maar steken in mooie woorden en goede bedoelingen. Zorgvisie stelde haar lezers onlangs een simpele vraag: moet de volgende minister van Volksgezondheid eindelijk de juiste prikkels inbouwen zodat substitutie wél slaagt? Het antwoord was voorspelbaar, maar daarom niet minder urgent. ### Waarom blijft substitutie steken? We weten allemaal dat het systeem niet mee werkt. Financiële prikkels staan haaks op elkaar. Een ziekenhuis verdient aan behandelingen, een huisarts krijgt niet extra voor complexere zorg. Het voelt alsof we met z'n allen tegen de stroom in zwemmen. En dan heb ik het nog niet eens over de praktische bezwaren: - Huisartsen hebben al overvolle agenda's - Specialisten zijn gewend aan hun eigen werkwijze - Patiënten weten soms niet beter dan dat ze naar het ziekenhuis moeten - De bekostiging is ingewikkeld en versnipperd Het gekke is: iedereen is vóór. Je hoort niemand zeggen dat substitutie een slecht idee is. Maar tussen 'vóór zijn' en 'laten slagen' zit een wereld van verschil. ### Wat hebben we nodig om door te breken? Laat ik eerlijk zijn: alleen goede wil is niet genoeg. We hebben een minister nodig die het systeem durft aan te passen. Niet met kleine stapjes, maar met stevige ingrepen. Zoals een huisarts me onlangs vertelde: "We kunnen zoveel meer doen in de eerste lijn, maar dan moeten we wel de middelen en de ruimte krijgen." Dat raakt de kern. Het gaat niet om méér werk, maar om ander werk. Werk dat beter past bij wat patiënten nodig hebben. En laten we patiënten niet vergeten. Die willen vooral goede zorg, op de juiste plek, op het juiste moment. Of dat nu in het ziekenhuis is of bij de huisarts om de hoek. ### De rol van technologie Hier wordt het interessant. Want technologie kan een enorme versneller zijn. Denk aan: - Telemonitoring bij chronische aandoeningen - E-consulten met specialisten - Gedeelde digitale dossiers - Persoonsalarmering voor thuiswonende ouderen Dat laatste vind ik persoonlijk cruciaal. Want als ouderen langer veilig thuis kunnen wonen met een persoonsalarm, voorkom je onnodige ziekenhuisopnames. Dat is substitutie in de praktijk. ### Een blik op de toekomst Ik ben optimistisch, maar niet naïef. Substitutie gaat niet vanzelf. We moeten het echt willen. En dat betekent keuzes maken. Misschien moeten we minder praten over 'substitutie' als abstract begrip, en meer over wat het concreet oplevert: - Kortere wachttijden - Zorg op maat - Minder reistijd voor patiënten - Lagere kosten voor het systeem De volgende minister heeft een kans om het verschil te maken. Niet met weer een nieuw plan, maar met daadkracht. Door financiële prikkels anders in te richten. Door huisartsen te ondersteunen. Door innovatie te omarmen. Want laten we wel wezen: we kunnen alleen maar vóór substitutie zijn. De vraag is niet óf het moet, maar hóé we het gaan doen. En vooral: wanneer we eindelijk beginnen.