Substitutie in de zorg: Waarom het nog steeds niet lukt

Margriet Bos · 2026-01-23

We praten er al jaren over. Decennia zelfs. Substitutie - het verplaatsen van zorg van het ziekenhuis naar de huisarts of praktijkondersteuner - zou de oplossing zijn voor zo veel problemen. Goedkoper, toegankelijker, dichterbij huis. Maar als ik om me heen kijk, vraag ik me af: waarom zien we dan nog steeds niet die grote doorbraak? Het idee is zo logisch. Waarom zou je voor een simpele controle naar het ziekenhuis moeten als de huisarts dat net zo goed kan? Waarom zou een specialist tijd moeten besteden aan routinematige zorg als een verpleegkundig specialist dat kan overnemen? Het klinkt als gezond verstand, maar de praktijk blijkt weerbarstiger. ### De belofte van betere zorg Stel je voor: je moeder heeft diabetes. In plaats van elke drie maanden naar het ziekenhuis te reizen, kan ze bij de praktijkondersteuner in de buurt terecht. Geen lange wachttijden, geen onnodig reizen, en zorg die beter aansluit bij haar dagelijks leven. Dat is de belofte van substitutie. En laten we eerlijk zijn, wie zou daar niet vóór zijn? Maar tussen droom en daad staan wetten in de weg, en praktische bezwaren. Want wie betaalt wie? Hoe zorg je dat kwaliteit gewaarborgd blijft? En misschien wel het belangrijkste: hoe motiveer je alle partijen om hier echt in mee te gaan? ### De struikelblokken op een rij - **Financiële prikkels** zitten vaak verkeerd. Ziekenhuizen verdienen nu eenmaal aan patiëntenbezoeken - **Verantwoordelijkheden** zijn niet altijd duidelijk wanneer zorg overgedragen wordt - **Kennis en ervaring** moeten goed overgedragen worden, en dat kost tijd en vertrouwen - **ICT-systemen** praten vaak niet met elkaar, waardoor informatie niet soepel stroomt Je zou bijna zeggen: het systeem werkt substitutie tegen in plaats van dat het het stimuleert. En dat is precies waar de schoen wringt. Ik herinner me een gesprek met een huisarts die me vertelde: "We willen wel, maar elke keer als we iets overnemen van het ziekenhuis, krijgen we er administratie bij maar niet de middelen om het goed te doen." Dat is het probleem in een notendop. De intenties zijn er, maar de randvoorwaarden niet. ### Wat moet er veranderen? Laat ik duidelijk zijn: ik ben vóór substitutie. Sterker nog, ik denk dat we er niet omheen kunnen als we de zorg betaalbaar en toegankelijk willen houden voor volgende generaties. Maar dan moeten we wel de juiste voorwaarden scheppen. Ten eerste moeten financiële prikkels anders. Zorgverzekeraars en de overheid moeten belonen dat zorg op de juiste plek geleverd wordt, niet dat er zoveel mogelijk handelingen verricht worden. Ten tweede moet er ruimte zijn voor experimenteren en leren. Niet alles hoeft in één keer perfect, als we maar van elkaar leren. > "De grootste uitdaging is niet de zorg zelf, maar het systeem eromheen dat verandering tegenhoudt" Ten derde - en dit is misschien wel het belangrijkste - moeten we patiënten en hun familie beter betrekken. Want uiteindelijk gaat het om hun zorg, hun leven, hun keuzes. Als substitutie alleen maar iets is wat zorgprofessionals en bestuurders bedenken, dan gaat het nooit werken. ### De rol van technologie We kunnen het niet hebben over substitutie zonder technologie te noemen. Want laten we eerlijk zijn: zonder goede digitale ondersteuning wordt het een chaos. E-health, beeldbellen, digitale consulten - het kan allemaal helpen om zorg soepeler te laten verlopen. Maar ook hier geldt: technologie is een hulpmiddel, geen doel op zich. Het moet de zorg beter maken, niet ingewikkelder. En het moet voor iedereen toegankelijk zijn, ook voor wie niet digitaal vaardig is. ### Naar een praktische aanpak Wat ik vaak mis in dit debat is de praktische kant. Hoe begin je? Wat zijn de eerste stappen? Mijn advies: begin klein. Kies één aandoening, één patiëntengroep, en maak daar de substitutie perfect. Leer van wat goed gaat en wat niet. En breid dan pas uit. Want als we blijven wachten op het perfecte plan, het perfecte systeem, dan wachten we nog twintig jaar. En dat kunnen we ons niet veroorloven. Niet met de vergrijzing die voor de deur staat, niet met de toenemende zorgvraag, niet met de financiële druk op het systeem. Substitutie is geen wondermiddel. Het lost niet alle problemen op. Maar het is wel een essentieel onderdeel van de oplossing. Als we het slim aanpakken, als we leren van fouten, als we patiënten centraal stellen. Dan kan het werken. Dan moet het werken. Want de alternatieven - steeds duurdere zorg, langere wachtlijsten, overbelaste professionals - die zijn nog veel minder aantrekkelijk. Dus laten we het gewoon doen. Maar dan wel goed.