Substitutie in de zorg: Waarom het nog steeds niet lukt

Margriet Bos · 2026-01-23

We praten er al jaren over. Decennia zelfs. Substitutie in de zorg - het verplaatsen van tweedelijns zorg naar de eerste lijn - wordt gezien als dé manier om de zorg betaalbaarder en toegankelijker te maken. Maar laten we eerlijk zijn: het werkt nog steeds niet zoals we hopen. En dat terwijl de nood alleen maar hoger wordt. Waarom blijft dit zo'n lastig vraagstuk? Het antwoord is complexer dan je misschien denkt. Het gaat niet alleen om geld of logistiek. Het raakt aan hoe we zorg organiseren, wie welke verantwoordelijkheden heeft, en vooral: hoe we samenwerken. ### De belofte van substitutie Stel je voor: je kunt voor meer zorg dichtbij huis terecht. Minder reistijd, minder wachttijden, en zorg die beter aansluit bij jouw dagelijks leven. Dat is de belofte van substitutie. Het klinkt logisch, toch? Zorg die eerst alleen in het ziekenhuis kon, wordt nu ook in de huisartsenpraktijk of zelfs thuis geleverd. Maar tussen theorie en praktijk zit een wereld van verschil. Want wie betaalt wat? En wie is er verantwoordelijk? Die vragen houden ons al jaren bezig. ### Waar loopt het vast? Het systeem zit vol met tegenstrijdige prikkels. Ziekenhuizen worden betaald voor behandelingen, niet voor het voorkomen ervan. Huisartsen hebben beperkte tijd en middelen. En patiënten weten soms niet waar ze het beste terecht kunnen. - Financiële prikkels werken niet altijd mee - Verantwoordelijkheden zijn onduidelijk verdeeld - Informatie-uitwisseling blijft een uitdaging - Cultuurverschillen tussen zorgverleners Het is alsof iedereen in een ander tempo danst, op verschillende muziek. We willen hetzelfde doel bereiken, maar onze stappen zijn niet op elkaar afgestemd. ### De rol van de volgende minister Moet de volgende minister van VWS de prikkels in het systeem anders inrichten? Die vraag stelde Zorgvisie aan haar lezers. En het antwoord is veelzeggend. De meeste professionals zeggen: ja, dat moet. Maar niet op de traditionele manier. Het gaat niet om meer regels of strengere controle. Het gaat om slimmere samenwerking. Om beloningen die de juiste zorg op de juiste plek stimuleren. En vooral: om vertrouwen geven aan de mensen die de zorg dagelijks leveren. ### Een praktische aanpak Laten we niet wachten op een grote systeemwijziging. Die komt er misschien nooit. Begin klein. Kijk naar wat wél werkt in bepaalde regio's. Waarom lukt het daar wel? En wat kunnen we daarvan leren? Soms zijn het simpele dingen. Betere afspraken tussen huisarts en specialist. Een gedeeld dossier dat echt werkt. Een telefoonnummer waar je snel advies krijgt. Het zijn deze praktische stappen die het verschil maken. > "Je kan alleen maar vóór substitutie zijn," zei een van de respondenten. En dat klopt. Wie wil er nu tegen betere en toegankelijkere zorg zijn? Maar vóór zijn is niet genoeg. We moeten het ook dóen. ### De menselijke kant Vergeet niet: zorg gaat over mensen. Over jouw moeder die liever thuis geholpen wordt. Over je buurman die maanden moet wachten op een afspraak. Over de verpleegkundige die het beste wil geven, maar tegen muren aanloopt. Substitutie is geen technisch probleem. Het is een menselijk vraagstuk. Hoe organiseren we zorg zodat die past bij hoe mensen leven? Hoe zorgen we dat professionals hun werk goed kunnen doen? En hoe houden we het betaalbaar voor iedereen? ### Vooruitkijken De komende jaren worden cruciaal. De druk op de zorg neemt alleen maar toe. Meer ouderen, meer chronische aandoeningen, hogere verwachtingen. We kunnen niet blijven doen wat we deden. Substitutie is geen keuze meer. Het is een noodzaak. Maar dan wel op een manier die werkt. Die rekening houdt met de realiteit van alledag. Die professionals ondersteunt in plaats van tegenwerkt. Laten we het gesprek anders voeren. Niet over wat niet kan, maar over wat wél kan. Niet over problemen, maar over oplossingen. En vooral: laten we luisteren naar de mensen die het elke dag meemaken. Zij weten het beste wat er nodig is. Want uiteindelijk gaat het hierom: zorg die er is wanneer je het nodig hebt. Dichtbij, goed, en betaalbaar. Dat is waar we naartoe moeten. En substitutie kan ons daar helpen - als we het slim aanpakken.